Õóóëüä íýìýëò ººð÷ëºëò îðæ, èðãýí á¿ðò ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ áîëñîí ãýñýí. Ýíý àæèë õýçýý ýõëýõ âý?

“Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü” 2002 îíû 6 äóãààð ñàðûí 27-íû ºäºð áàòëàãäàæ, 2003
îíû 5 äóãààð ñàðûí 01-íèé ºäðººñ õ¿÷èí òºãºëäºð ìºðäºãäñºí. Õóóëü õýðýãæèõ õóãàöààíä ò¿¿íä 3 óäàà íýìýëò
ººð÷ëºëò îðñîí. Õàìãèéí ñ¿¿ëä áóþó 2008 îíû 5 äóãààð ñàðûí 22-íû ºäºð 2013 îíû 5 äóãààð ñàðûí 01-íèé ºäºð
õ¿ðòýë Ìîíãîë Óëñûí èðãýí á¿ðò ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð ãàçðûã íýã óäàà ¿íý òºëáºðã¿éãýýð õóóëüä
çààñàí õýìæýýãýýð ºì÷ë¿¿ëýõýýð íýìýëò ººð÷ëºëò îðñîí áºãººä óã íýìýëò, ººð÷ëºëò îðñîí ºäðººñ èðãýí á¿ðò
ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ àæèë ýõýëñýí áîëíî.

Ìîíãîë Óëñûí èðãýí ãýæ õýíèéã õýëýõ âý?

Ìîíãîë Óëñûí èðãýí ãýäýã íü Ìîíãîë Óëñûí õàðúÿàò ãýäãèéã íîòëîõ áàðèìò áè÷èã á¿õèé ýòãýýä áàéõ áºãººä ýíýõ¿¿ íîòëîõ áè÷èã áàðèìòàä òºðñíèé ãýð÷èëãýý, èðãýíèé ¿íýìëýõèéã îéëãîíî. ̺í Ìîíãîë Óëñûí “Õàðúÿàòûí òóõàé õóóëü”-ä çààñàí æóðìûí äàãóó Ìîíãîë Óëñûí èðãýí áîëñîí, ò¿¿íèéãýý íîòëîõ áàðèìò áè÷èãòýé ãàäààäûí èðãýíèéã Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä õàìààðóóëíà.

“Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü”-ä íýìýëò ººð÷ëºëò îðæ, èðãýí á¿ðò ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ áîëñíîîð ºìíº íü ºì÷ë¿¿ëæ áàéñàí ãàçðûí äýýä õýìæýý, áàéðøèë ººð÷ëºãäñºí ¿¿?

“Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü”-èéí 7 äóãààð ç¿éëèéí 7.1 äýõ õýñýãò èðãýíä ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçàð, ò¿¿íèé áàéðøëûã çîðèóëàëòààñ õàìààðàí äàðààõü áàéäëààð òîãòîîñîí áàéíà.
Èðãýíä ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí Áàéðøèë õýìæýý /ãà/
1. Íèéñëýëä 0.07 õ¿ðòýë ãà
2. Àéìãèéí òºâä 0.35 õ¿ðòýë ãà
3. Ñóìûí òºâ, òîñãîíä 0.5 õ¿ðòýë ãà
4. Íèéñëýëèéã àéìãèéí òºâòýé õîëáîñîí óëñûí ÷àíàðòàé àâòî çàìûí äàãóóõ ãàçàðò /ñóìûí òºâººñ áóñàä/  0.07 õ¿ðòýë ãà
/2008.05.22-íû ºäðèéí õóóëèàð îðñîí íýìýëò/
Õ¿ñíýãòèéí 4-ò èðãýíä ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð íèéñëýëèéã àéìãèéí òºâòýé õîëáîñîí óëñûí ÷àíàðòàé àâòî çàì äàãóó 0,07 õ¿ðòýë ãà ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõýýð íýìýëò îðñîí. Áóñàä ç¿éë áóþó ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí õýìæýý, áàéðøèë ººð÷ëºã人ã¿é áîëíî.
 Ãýâ÷ èðãýí á¿ðò ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ áîëñîíòîé õîëáîãäóóëàí ãàçðûí íººö áàãàòàé çàðèì îðîí íóòàãò òóõàéí îðîí íóòãèéí Èðãýäèéí Һ뺺ëºã÷äèéí Õóðëààñ èðãýäýä ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí õýìæýýã õóóëèíä çààñàí õýìæýýíä áàãòààí òîãòîîæ áîëíî.

Íèéñëýëèéã àéìãèéí òºâòýé õîëáîñîí óëñûí ÷àíàðòàé àâòî çàìûí äàãóóõ ãàçàðò õýðõýí ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ âý?

“Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëèéã äàãàæ ìºðäºõ æóðìûí òóõàé õóóëü”-èéí 3 äóãààð ç¿éëä íèéñëýëä á¿ðòãýëòýé èðãýí íèéñëýëä áóþó àëü ÷ àéìàã, ñóìûí ãàçàðò, áóñàä èðãýä íèéñëýëýýñ áóñàä àëü ÷ àéìàã, ñóìûí ãàçàðò ãàçàð ºì÷èëæ àâàõààð çààñàí áàéäàã. Íèéñëýëèéã àéìãèéí òºâòýé õîëáîñîí óëñûí ÷àíàðòàé àâòî çàìûí äàãóóõ ãàçàðò ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõýä äýýðõ çàð÷ìûã ìºí àäèë áàðèìòàëíà.

2008 îíû 05 äóãààð ñàðûí 01-íèé ºäðººñ ºìíº ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíä çîðèóëàí äóíäàà õàìòðàí ãàçàð ºì÷èëæ àâñàí ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿ä îäîî õýðõýí ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ âý?

ªìíº íü ºì÷èëæ àâñàí ãàçðûí ºì÷ëºõ ýðõèéã ãýð á¿ëèéí àëü íýã ãèø¿¿íä øèëæ¿¿ëñíèé ¿íäñýí äýýð ãýð á¿ëèéí áóñàä ãèø¿¿ä øèíýýð ãàçàð ºì÷èëæ àâàõûã õ¿ññýí ºðãºäºë ãàðãàíà. Èíãýõäýý äàðààõü ìàòåðèàëûã á¿ðä¿¿ëíý.
 ¯¿íä:
1. Ãàçàð ºì÷èëæ àâàõûã õ¿ññýí ºðãºäºë /ªðãºäëèéí çàãâàðûã ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãûí õàâñðàëò /1,2/ ààñ ¿çíý ¿¿/;
2. èðãýíèé ¿íýìëýõ, õýðýâ íàñàíä õ¿ðýýã¿é õ¿¿õäèéí íýð äýýð ºðãºäºë ãàðãàõ áîë òºðñíèé ãýð÷èëãýýíèé íîòàðèàòààð ãýð÷ë¿¿ëñýí õóóëáàð;
3. îðøèí ñóóãàà áàã, õîðîî /òîñãîíû çàõèðàã÷/- íû Çàñàã äàðãûí òîäîðõîéëîëò;
4. õ¿ñýëò ãàðãàñàí ãàçðûí áàéðøèë, õýìæýýã õàðóóëñàí òîéì çóðàã;
5. ºìíº íü ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð äóíäàà õàìòðàí ºì÷èëæ àâñàí ãàçðûí ºì÷ëºõ ýðõèéí óëñûí á¿ðòãýëèéí ãýð÷èëãýýíèé õóóëáàð ýñâýë àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãûí øèéäâýðèéí ýõ õóâü;
6. ºìíº íü ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààр äóíäàà õàìòðàí ºì÷èëæ àâñàí ãàçðûí ºì÷ëºõ ýðõèéã ãýð á¿ëèéí íýã гèø¿¿íä øèëæ¿¿ëýõ òàëààð ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéí õàðèëöàí òîõèðîëöîæ áàéãóóëñàí “Ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ øèëæ¿¿ëýõ” ãýðýýíèé ýõ õóâü /ªðãºäëèéí çàãâàðûã ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãûí õàâñðàëò /5/-ààñ ¿çíý ¿¿/;
7. ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð ãýð á¿ëèéí íýã ãèø¿¿íä øèëæ¿¿ëñýí ãàçðûí ºì÷ëºõ ýðõèéí óëñûí á¿ðòãýëèéí ãýð÷èëãýýíèé õóóëáàð;
8. ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéí õýí íýã íü ãàäààäàä îðøèí ñóóãàà, õîðèõ ÿë ýäýëæ áàéãàà, öýðãèéí àëáà õààæ áàéãàà çýðýã ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõýý áèå÷ëýí õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæã¿é íàñàíä õ¿ðñýí èðãýíèé ýðõ á¿õèé ýòãýýäýýð ãýð÷ë¿¿ëýí îëãîñîí èòãýìæëýë (Èòãýìæëýëèéí çàãâàðûã ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãûí õàâñðàëò /4/-ààñ ¿çíý ¿¿);
9. èòãýìæëýãäñýí òºëººëºã÷èéí èðãýíèé ¿íýì-ëýõèéí íîòàðèàòààð ãýð÷ë¿¿ëñýí õóóëáàð.

2008 îíû 05 äóãààð ñàðûí 01-íèé ºäðººñ ºìíº ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíä çîðèóëàí äóíäàà õàìòðàí ºì÷èëñºí ãàçðûã áóñäàä õóäàëäñàí áîë ÿàõ âý?

ªìíº íü ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíä çîðèóëàí äóíäàà õàìòðàí ºì÷èëæ àâñàí ãàçðûí ºì÷ëºõ ýðõèéã õóäàëäàõ, àðèëæèõ, ºâë¿¿ëýõ, áýëýãëýõ çýðãýýð áóñäûí ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëñýí áîë òóõàéí ãýð á¿ëèéí àëü íýã ãèø¿¿í íü ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ ýðõã¿é áîëîõ áà áóñàä íü øèíýýð ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ ýðõòýé. Èíãýõäýý ºìíº íü ºì÷èëæ àâñàí ãàçðûí ºì÷ëºõ ýðõèéã ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéí õýíä íü øèëæ¿¿ëýõ òàëààð õàðèëöàí òîõèðîëöîæ “Ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ øèëæ¿¿ëýõ ãýðýý”-ã /Ãýðýýíèé çàãâàðûã ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãûí õàâñðàëò /5/-ààñ ¿çíý ¿¿/ áàéãóóëàõ çýðãýýð ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿ä ººðñ人 õóóëü òîãòîîìæèä
çààñàí íîòëîõ áàðèìòàà á¿ðä¿¿ëæ ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæòîé. Ó÷èð íü èðãýí õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó ºì÷èéí ãàçðàà áóñäàä õóäàëäàõ, àðèëæèõ, áýëýãëýõ çýðãýýð õýëöýë õèéõýä ãàçðûí àñóóäàë ýðõýëñýí áàéãóóëëàãà òýäãýýðò çºâøººðºë ºãºõ, õýëöëèéã á¿ðòãýõ, ÿìàð íýãýí øèéäâýð ãàðãàõ çýðãýýð õºíäëºí㺺ñ îðîëöîõ ýðõã¿é
áàéäàã áîëíî.

2008 îíû 05 äóãààð ñàðûí 01-íèé ºäðººñ ºìíº ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíä çîðèóëàí äóíäàà õàìòðàí ºì÷èëæ àâñàí ãàçðûã áàíê áîëîí áàíê áóñ ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãàä çýýëèéí áàðüöààíä òàâüñàí òîõèîëäîëä ÿàõ âý?

ªìíº íü ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíä çîðèóëàí äóíäàà õàìòðàí ºì÷èëæ àâñàí ãàçðûí ºì÷ëºõ ýðõèéã áàðüöààëàõ, ò¿ðýýñëýõ çýðýã ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð áóñäàä ò¿ð õóãàöààãààð ýçýìø¿¿ëæ áàéãàà òîõèîëäîëä íýãýíò òàíû ãýð á¿ëä ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ õàäãàëàãäàõ ó÷èð ãýð á¿ëèéí íýã ãèø¿¿íä òóõàéí ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõèéã øèëæ¿¿ëýõýýð õàðèëöàí òîõèðîëöîæ “Ãàçàð
ºì÷ëºõ ýðõ øèëæ¿¿ëýõ ãýðýý”-ã /Ãýðýýíèé çàãâàðûã ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãûí õàâñðàëò /5/-ààñ ¿çíý ¿¿/ áàéãóóëæ, õîëáîãäîõ áè÷èã áàðèìòûã á¿ðä¿¿ëñíýýð ãýð á¿ëèéí áóñàä ãèø¿¿äýä øèíýýð ãàçàð ºì÷ëºí àâàõ ýðõ íýýãäýíý.

2008 îíû 05 äóãààð ñàðûí 01-íèé ºäðººñ ºìíº ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíä çîðèóëàí äóíäàà õàìòðàí ãàçàð ºì÷èëæ àâñàí ãýð á¿ëèéí íýг ãèø¿¿í íàñ áàðñàí áîë ÿàõ âý?

 Ãàçàð õàìòðàí ºì÷ëºã÷äèéí õýí íýã íàñ áàðñàí, òýðýýð ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõýý ãýðýýñëýëýýð õýí íýãýíä ºâ çàëãàìæëóóëàí ¿ëäýýãýýã¿é òîõèîëäîëä ºì÷ëºõ ýðõ ò¿¿íèé õóóëü ¸ñíû ºâ çàëãàìæëàã÷èä øèëæèíý. Õóóëü ¸ñíû ºâëºã÷èä íü àäèë õýìæýýãýýð ºâ çàëãàìæëàõ ýðõòýé áàéäàã.
 Õóóëü ¸ñíû ºâëºã÷ ãýäýã íü “Èðãýíèé õóóëü”-èéí 520 äóãààð ç¿éëèéí 520.1 äýõ õýñýãò çààñíààð íàñ áàðàã÷èéí íºõºð, ýõíýð, òºð¿¿ëñýí áîëîí ¿ð÷èëæ àâñàí, ò¿¿íèéã íàñ áàðñàí õîéíî òºðñºí õ¿¿õýä, íàñ áàðàã÷èéí òºð¿¿ëñýí áîëîí ¿ð÷èëæ àâñàí ýöýã, ýõèéã îéëãîíî. Ýäãýýð ºâëºã÷ áàéõã¿é ýñâýë ýäãýýð íü ºâëºõ ýðõýýñýý òàòãàëçñàí áóþó ºâëºõ ýðõýý àëäñàí áîë íàñ áàðàã÷èéí ºâºã ýöýã, ýìýã ýõ, àõ, ýã÷, ä¿¿, à÷, çýý íü õууль ёсны өв залгамжлагч болно.
  ªâ íü “Èðãýíèé õóóëü”-èéí 24 ä¿ãýýð ç¿éëèéí 24.1-ä çààñàí õóãàöààãààð áóþó ãàçàð ºì÷ëºã÷ íàñ áàðñíààñ õîéø 1 æèëèéí äàðàà íýýãäýõ áºãººä ¿¿íèé äàðàà íàñ áàðàã÷èéí ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõèéí ºâ çàëãàìæëàëûí àñóóäàë ÿðèãäàõ áîëíî.

Èðãýí íü ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð äóíäàà õàìòðàí ãàçàð ºì÷èëæ áàéñàí áîë îäîî èðãýí á¿ð ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ ýðõòýé áîëñîí. Ýíý òîõèîëäîëä ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé áèø ººð çîðèóëàëòààð ¿íý òºëáºðã¿éãýýð ãàçàð ºì÷èëæ áîëîõ óó?

“Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü”-èéí 4 ä¿ãýýð ç¿éëä ãàçðûã:
- ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð,
- àæ àõóéí çîðèóëàëòààð èðãýíä ºì÷ë¿¿ëýõýýð çààñàí áàéäàã.
Õóóëèéí ýíý çààëòàä ººð÷ëºëò îðîîã¿é ó÷ðààñ Ìîíãîë Óëñûí èðãýí á¿ð ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð íýã óäàà ¿íý òºëáºðã¿éãýýð ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ ýðõòýé áà ººð áóñàä çîðèóëàëòààð ¿íý òºëáºðã¿é ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ áîëîìæã¿é þì. Õàðèí ãàçðûã àæ àõóéí çîðèóëàëòààð ºì÷èëæ áîëîõ áºãººä õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæèä çààñàí àðãà çàìààð àñóóäëûã øèéäâýðëýõ áîëîìæòîé.

Ãàäààäàä àæèëëàæ, àìüäàð÷ áàéãàà Ìîíãîë Óëñûí èðãýí ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ ýðõòýé þó? Ýðõòýé áîë òýð ýðõýý õýðõýí õýðýãæ¿¿ëýõ âý?

Ìîíãîë Óëñûí õàðúÿàòààñ ãàðààã¿é, Ìîíãîë Óëñûí èðãýí ãýäãèéã íîòëîõ áàðèìò áè÷èãòýé áîë ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ ýðõòýé. Ãàäààäàä àæèëëàæ àìüäàð÷ áàéãàà èðãýí ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ ýðõýý ººðèéí èòãýìæëýãäñýí òºëººëºã÷ººð äàìæóóëàí õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæòîé þì. Èòãýìæëýëèéã “Íîòàðèàòûí òóõàé õóóëü”-èéí 4 ä¿ãýýð ç¿éëä çààñíààð òóõàéí óëñ äàõü Ìîíãîë Óëñûí äèïëîìàò òºëººëºã÷èéí áîëîí êîíñóëûí ãàçðààð ãýð÷ë¿¿ëýí èð¿¿ëñíýýð èòãýìæëýãäñýí òºëººëºã÷ íü ãàäààäàä îðøèí ñóóæ áàéãàà èðãýíèé íýð äýýð ãàçàð ºì÷èëæ àâàõûã õ¿ññýí ºðãºäºë ãàðãàõ ýðõòýé áîëíî.
/Èòãýìæëýëèéí çàãâàðûã ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãûí õàâñðàëò /4/-ààñ ¿çíý ¿¿/

Ìîíãîë óëñûí èðãýíòýé ãýð á¿ë áîëñîí ãàäààä óëñûí èðãýí ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõòýé þó?

“Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü”-èéí 5 äóãààð ç¿éëèéí 5.2 äàõü õýñýãò çààñíààð Ìîíãîë
óëñûí èðãýíòýé ãýð á¿ë áîëñîí ãàäààä óëñûí èðãýí, ìºí ò¿¿í÷ëýí õàðúÿàëàëã¿é õ¿í ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõã¿é áîëíî.

Ìàíàé õàìààòíû õ¿í õîðèõ ãàçàð ÿë ýäýëæ áàéãàà. Åð íü õîðèãäîæ áàéãàà õ¿ì¿¿ñ ãàçàð ºì÷ëºí àâàõ ýðõòýé þó?

Õîðèõ ÿë ýäýëæ áàéãàà, õóãàöààò öýðãèéí àëáà õààæ áàéãàà, ýð¿¿ë ìýíäèéí õóâüä ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ ýðõýý áèå÷ëýí õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæã¿é çýðýã èðãýä ººðèéí èòãýìæëýãäñýí òºëººëºã÷ººð äàìæóóëàí ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ ýðõòýé. Ýíýõ¿¿ èòãýìæëýëèéã “Íîòàðèàòûí òóõàé õóóëü”-èéí 23 äóãààð ç¿éëèéí 23.2 äàõü õýñýãò çààñíààð íîòàðèàò÷ ãýð÷ëýõ áà íîòàðèàòûí ¿éë÷èëãýý áàéõã¿é ãàçàðò áîë “Íîòàðèàòûí òóõàé õóóëü”-èéí 4 ä¿ãýýð ç¿éëä çààñíààð íîòàðèàòûí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ áóþó ñóìûí Çàñàã äàðãûí Òàìãûí ãàçðûí äàðãà ãýð÷èëæ áîëíî. Õàðèí öýðãèéí àëáàí õààã÷, õîðèõ ÿë ýäýëæ áàéãàà õîðèãäëûí èòãýìæëýëèéã “Èðãýíèé õóóëü”-èéí 64 ä¿ãýýð ç¿éëèéí 64.4 äýõ õýñýãò çààñíààð ò¿¿íèé àëáà õààæ áàéãàà àíãè, áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà, õîðèõ áàéãóóëëàãûí äàðãà ãýð÷èëíý. /Èòãýìæëýëèéí çàãâàðûã ýíýõ¿¿ ãàðûí
àâëàãûí õàâñðàëò /4/-ààñ ¿çíý ¿¿/

 Ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõýýð îëãîõ èòãýìæëýë íü õóóëü ç¿éí õóâüä ÿìàð øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéõ ¸ñòîé âý?

“Èðãýíèé õóóëü”-èéí 109 ä¿ãýýð ç¿éëèéí 109.2 äàõü õýñýã, “Íîòàðèàòûí òóõàé õóóëü”-èéí 23 äóãààð ç¿éëèéí 23.2 äàõü õýñýãò ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéã øèëæ¿¿ëýõ õýëöýë, èòãýìæëýë áóñàä áàðèìò áè÷èãò ºì÷ëºõ ýðõ øèëæ¿¿ëýõ áîëñîí ¿íäýñëýëèéã òîäîðõîé çààæ íîòàðèàòààð çààâàë ãýð÷ë¿¿ëýõýýð çààñàí áàéäàã. Ýíýõ¿¿ òºðëèéí èòãýìæëýë íü õýëáýðèéí õóâüä çààâàë áè÷ãýýð õèéãäñýí áàéõ áà àãóóëãûí õóâüä äàðààõü øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéõ ¸ñòîé.
 ¯¿íä:
- Èòãýìæëýë îëãîñîí îí, ñàð, ºäºð òîäîðõîé áàéíà.
- Èòãýìæëýã÷ íü ãàðûí ¿ñýã çóðæ áàòàëãààæóóëñàí áàéíà.
- Íîòàðèàòààð /ýðõ á¿õèé ýòãýýä/ ãýð÷ë¿¿ëñýí áàéíà.
Äýýðõ øààðäëàãûã õàíãàñàí èòãýìæëýëèéã îðîí íóòãèéí Ãàçðûí àëáà õ¿ëýýí àâàõ áºãººä èðãýäýä ¿éë÷èëãýýã îéðòóóëàõ ¿¿äíýýñ èðãýí ãàçàð ºì÷ëºõèéã õ¿ññýí ºðãºäºë ãàðãàõ, ýðõ á¿õèé ýòãýýäèéí øèéäâýð ãàðãóóëàõ, ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõýý óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòã¿¿ëýõ çýðýã ýðõýý áóñäàä øèëæ¿¿ëýõ “Èòãýìæëýë”- èéí çàãâàðûã ÃÕÃÇÇÃ-ûí äàðãûí 2008 îíû 135 äóãààð òóøààëààð áàòàëñàí áîëíî /Èòãýìæëýëèéí çàãâàðûã ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãûí õàâñðàëò /4/-ààñ ¿çíý ¿¿/.

Ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð èòãýìæëýëèéã õóãàöàà çààëã¿é îëãîñîí òîõèîëäîëä óã èòãýìæëýë ÿìàð õóãàöààíä õ¿÷èí òºãºëäºð áàéõ âý?

“Èðãýíèé õóóëü”-èéí 64 ä¿ãýýð ç¿éëèéí 64.5 äàõü õýñýãò çààñíààð òîäîðõîé õóãàöààãààð îëãîõ èòãýìæëýë 3 æèëýýñ èë¿¿ã¿é õóãàöààãààð, õóãàöàà çààãààã¿é èòãýìæëýë îëãîñîí ºäðººñ õîéø 1 æèëèéí õóãàöààíä õ¿÷èí òºãºëäºð áàéíà.

 Ñýòãýöèéí ºâ÷òýéí óëìààñ ø¿¿õýýñ èðãýíèé ýðõ ç¿éí á¿ðýí ÷àäàìæã¿éä òîîöîãäñîí èðãýí ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ ýðõýý õýðõýí ýäëýõ âý?

“Èðãýíèé õóóëü”-èéí 18 äóãààð ç¿éëèéí 18.2 äàõü õýñýãò çààñíààð ñýòãýöèéí ºâ÷íèé óëìààñ ººðèéí ¿éëäëèéí ó÷èð õîëáîãäëûã îéëãîõã¿é, ººðèé㺺 çºâ óäèðäàæ ÷àäàõã¿é áîëñîí ýòãýýäèéã ø¿¿õ èðãýíèé ýðõ ç¿éí á¿ðýí ÷àäàìæã¿éä òîîöîæ, ò¿¿íä àñðàí õàìãààëàëò òîãòîîñîí øèéäâýð ãàðãàíà. Ø¿¿õèéí øèéäâýðýýð ýðõ ç¿éí á¿ðýí ÷àäàìæã¿éä òîîöîãäñîн èðãýíèé ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ ýðõèéã àñðàí õàìãààëàã÷ íü áóþó ò¿¿íèé õóóëü ¸ñíû òºëººëºã÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæòîé áîëíî.

Èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäàìæ ãýæ þóã õýëýõ âý?

Èðãýí íü èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäâàð, ÷àäàìæòàé áàéäàã. Èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäâàð íü òºðñíººð áèé áîëæ, ò¿¿íèéã íàñ áàðñíààð äóóñãàâàð áîëäîã. Õàðèí èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäàìæ ãýäýã íü èðãýí ººðèéí ¿éëäëýý𠺺ðòºº ýðõ îëæ àâ÷, ¿¿ðýã õ¿ëýýæ т¿¿íýýñ ¿¿ñýõ ¿ð äàãàâðûã õàðèóöàõ, õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ ÷àäâàðûã õýëíý. Ìîíãîë óëñûí “Èðãýíèé õóóëü”- èéí Ãóðàâäóãààð á¿ëýãò çààñíààð èðãýíèéã ýðõ ç¿éí ÷àäàìæààð íü äîð äóðäñàíààð àíãèëíà.
1. Ýðõèéí á¿ðýí ÷àäàìæ: Èðãýí ººðèéí ¿éëäëýý𠺺ðòºº ýðõ îëæ àâàõ, ¿¿ðýã õ¿ëýýõ ÷àäâàð íàñàíä õ¿ðñíýýð áóþó 18 íàñíààñ áèé áîëîõ áºãººä õàðèóöëàãàà ººðºº á¿ðýí õ¿ëýýíý.
2. Ýðõèéí õýñýã÷èëñýí ÷àäàìæ: Íàñàíä õ¿ðýýã¿é áóþó 14-18 õ¿ðòýëõ íàñíû ýòãýýä èðãýíèé ýðõ ç¿éí á¿ðýí áóñ áóþó õýñýã÷èëñýí ÷àäàìæòàé áàéíà. Íàñàíä õ¿ðýýã¿é èðãýí õóóëèàð çºâøººðñíººñ áóñàä õýëöëèéã õóóëü ¸ñíû òºëººëºã÷ /ýöýã, ýõ, õàðãàëçàí äýìæèã÷/-èéí áè÷ãýýð îëãîñîí çºâøººðëèéí ¿íäñýí äýýð õèéíý. Õóóëü ¸ñíû òºëººëºã÷ íü òýäíèé ºìíººñ íºõºõ õàðèóöëàãà õ¿ëýýäýã.
3. Ýðõèéí çàðèì ÷àäàìæ: 7-14 õ¿ðòýëõ íàñíû ýòãýýä èðãýíèé ýðõ ç¿éí çàðèì ÷àäàìæòàé áàéíà. Òýäíèé õèéñýí ººðòºº õîõèðîëã¿é áºãººä õèéìýãö áèåëýõ, àõóéí æèæèã õýëöëýýñ áóñàä õýëöëèéã òýäãýýðèéí íýðèéí ºìíººñ õóóëü ¸ñíû òºëººëºã÷ /ýöýã, ýõ, àñðàí õàìãààëàã÷/ õèéíý. Òýäíèé ºìíººñ õóóëü ¸ñíû òºëººëºã÷ íü íºõºõ õàðèóöëàãà õ¿ëýýäýã.
4. Ýðõèéí ÷àäàìæã¿é áàéõ: 7 õ¿ðòýëõ íàñíû ýòãýýä áîëîí ñýòãýöèéí ºâ÷íèé óëìààñ ººðèéí ¿éëäëèéí ó÷èð õîëáîãäëûã îéëãîõã¿é, ººðèé㺺 çºâ óäèðäàæ ÷àäàõã¿é áîëñîí ýòãýýäèéã ø¿¿õ èðãýíèé ýðõ ç¿éí á¿ðýí ÷àäàìæã¿é ãýæ òîîöîæ, ò¿¿íä àñðàí õàìãààëàëò òîãòîîíî. Èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäàìæã¿é ýòãýýäèéí íýðèéí ºìíººñ ò¿¿íèé õóóëü ¸ñíû òºëººëºã÷ /ýöýã,
ýõ, àñðàí õàìãààëàã÷/ õýëöýë õèéõ ýðõòýé áºãººä õàðèóöëàãûã õóóëü ¸ñíû òºëººëºã÷
õ¿ëýýäýã.
5. Ýðõèéí õÿçãààðëàãäìàë ÷àäàìæ: Ìàíñóóðóóëàõ áîëîí ñýòãýöýä íºëººëºõ áîäèñ, ñîãòóóðóóëàõ óíäàà áàéíãà õýðýãëýæ, ãýð á¿ëýý ýäèéí çàñãèéí òàëààð õ¿íä áàéäàëä îðóóëñàí íàñàíä õ¿ðñýí ýòãýýäèéí èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäàìæèéã ñîíèðõîã÷ ýòãýýäèéí õ¿ñýëòýýð, ø¿¿õ õóóëèàð òîãòîîñîí æóðìààð õÿçãààðëàæ ò¿¿íä õàðãàëçàí äýìæèã÷èéã òîìèëíî. Èéíõ¿¿ ýðõ íü õÿçãààðëàãäñàí ýòãýýä áóñäàä ãýì õîð ó÷ðóóëàõ òîõèîëäîëä ººðºº õàðèóöëàãàà õ¿ëýýäýã.

Èðãýíèé ýðõ, ¿¿ðãýý áèå÷ëýí õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæã¿é áóþó õóóëü ¸ñíû òºëººëºã÷ ýñâýë èòãýìæëýãäñýí òºëººëºã÷ººðºº äàìæóóëàí ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ áîëîìæòîé èðãýí ãýäýãò õýíèéã îéëãîõ âý?

íàñàíä õ¿ðýýã¿é áóþó 0-18 íàñíû õ¿¿õýä, íàñàíä õ¿ðýýã¿é áóþó 0-18 íàñíû á¿òýí ºí÷èí õ¿¿õýä, ñýòãýöèéí ºâ÷íèé óëìààñ ø¿¿õèéí øèéäâýðýýð èðãýíèé ýðõ ç¿éí á¿ðýí ÷àäàìæã¿éä òîîöîãäñî íèðãýí, ãàäààäàä îðøèí ñóóæ áàéãàà èðãýí, èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäàìæ íü ø¿¿õèéí øèéäâýðýýð õÿçãààðëàãäñàí èðãýí, õîðèõ ÿë ýäëýæ áàéãàà èðãýí, öýðãèéí àëáà õààæ áàéãàà èðãýí, ýð¿¿ë ìýíäèéí õóâüä áîëîí ºíäºð íàñòàé áîëñíû ó÷èð èðãýíèé ýðõ, ¿¿ðãýý õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæã¿é áîëñîí çýðýã èðãýíèéã òóñ òóñ îéëãîíî.

Íàñàíä õ¿ðýýã¿é õ¿¿õýä ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ ýðõòýé þó?

“Ìîíãîë Óäñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü”-ä Ìîíãîë Óëñûí èðãýí á¿ðò ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõýýð çààñàí òóë 0-18 íàñíû õ¿¿õýä á¿ð õóóëü ¸ñíû òºëººëºã÷ººðºº äàìæóóëàí ãàçàð ºì÷ëºí àâàõ ýðõòýé.

Ãàäààä óëñûí èðãýí Ìîíãîë óëñûí èðãýíýýñ õ¿¿õýä ¿ð÷èëæ àâñàí òîõèîëäîëä óã õ¿¿õäèéí ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ õàäãàëàãäàõ óó?

“Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü” áîëîí “Õàðúÿàòûí òóõàé õóóëü”-ä çààñíààð óã õ¿¿õäèéí ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõèéã Ìîíãîë óëñûí òºð õàäãàëàõ áîëîìæã¿é þì. ªºðººð õýëáýë, ãàäààä óëñûí èðãýíä ¿ð÷ëýãäñýí Ìîíãîë õ¿¿õýä ¿ð÷èëæ
àâñàí õ¿íèéõýý èðãýíèé õàðúÿàëëûã äàãàæ òóõàéí óëñûí èðãýí áîëæ, Ìîíãîë óëñûí õàðúÿàòààñ ãàðäàã ýðõ ç¿éí зîõèöóóëàëòòàé. Èéìä íýãýíòýý òóõàéí õ¿¿õýä Ìîíãîë óëñûí õàðúÿàòààñ ãàðñàí òóë “Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü”-ä çààñíààð ãàäààä óëñûí èðãýí ãàçàð ºì÷ëºõ
ýðõã¿é áîëíî.

12 íàñòàé õ¿¿õýääýý ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ ãýñýí þì. Ãýòýë òóõàéí õ¿¿õäèéí õóóëü ¸ñíû òºëººëºã÷ íü ºìíººñ íü ýðõèéã íü õýðýãæ¿¿ëíý ãýõ þì. Õóóëü ¸ñíû òºëººëºã÷ ãýäýãò õýíèéã îéëãîõ вэ?

Õóóëü ¸ñíû òºëººëºã÷ ãýäýãò íàñàíä õ¿ðýýã¿é õ¿¿õäèéí ýöýã, ýõ, õýðýâ íàñàíä õ¿ðýýã¿é õ¿¿õýä á¿òýí ºí÷èí áîë îðîí íóòãèéí Çàñàã äàðãûí øèéäâýðýýð òîìèëîãäñîí àñðàí õàìãààëàã÷, õàðãàëçàí äýìæèã÷èéã îéëãîíî. Ýöýã, ýõ, àñðàí õàìãààëàã÷, õàðãàëçàí äýìæèã÷ íü íàñàíä õ¿ðýýã¿é õ¿¿õäèéí íýð äýýð çîõèõ æóðìûí äàãóó ãàçàð ºì÷èëæ àâàõûã õ¿ññýí ºðãºäºë ãàðãàõ ýðõòýé.
Ìàíàé õàìààòíû õ¿í íàñ áàðñàí ä¿¿ãèéíõýý 5-9 íàñòàé 2 õ¿¿õäèéí ºìíººñ ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõýýð õººöºëäòºë ä¿¿ðãèéí ãàçðûí
àëáàíû àæèëòàí “Òà ýíý 2 õ¿¿õäèéí àñðàí õàìãààëàã÷, õàðãàëçàí äýìæèã÷ íü áèø áàéíà” ãýñýí áàéíà. Åð íü ÿìàð õ¿ì¿¿ñ áóñäûí àñðàí õàìãààëàëò, õàðãàëçàí äýìæëýãò áàéõ ¸ñòîé

 à/ Äàðààõü èðãýäýä àñðàí õàìãààëàëò òîãòîîíî.
áàãà íàñíû /14 íàñ õ¿ðýýã¿é/ á¿òýí ºí÷èí õ¿¿õýä;
ýöýã, ýõ íü õî¸óëàà èðãýíèé ýðõ ç¿éí ýðõèéí á¿ðýí ÷àäàìæã¿é áóþó õÿçãààðëàãäìàë ÷àäàìæòàé ãýæ òîîöîãäñîí áîëîí ýöýã, ýõ áàéõ ýðõýý õÿçãààðëóóëñàí, õàñóóëñàí õ¿íèé áàãà íàñíû ýöýã, ýõ íü õî¸óëàà óäààí õóãàöààãààð ýìíýëýãò ýì÷ë¿¿ëæ áàéãàà, õîðèõ ãàçàðò ÿë ýäýëæ áàéãàà çýðýã õ¿íäýòãýí ¿çýõ øàëòãààíààð õ¿¿õäýý áèå÷ëýí òýæýýí òýòãýõ, àñðàí õàëàìæëàõ áîëîëöîîã¿é õ¿íèé áàãà íàñíû õ¿¿õýä;
ñýòãýöèéí ºâ÷íèé óëìààñ ø¿¿õýýñ èðãýíèé ýðõ ç¿éí ýðõèéí á¿ðýí ÷àäàìæã¿é ãýæ òîîöîãäñîí õ¿í.
Á¿òýí ºí÷èí àõ, ýã÷, ä¿¿ íàðò íýã àñðàí õàìãààëàã÷ òîãòîîæ áîëíî.

á/ Äàðààõü èðãýäýä õàðãàëçàí äýìæèã÷ òîãòîîíî.
íàñàíä õ¿ðýýã¿é /14-ººñ 18 õ¿ðòýëõ íàñíû/ á¿òýí ºí÷èí õ¿¿õýä;
ýöýã, ýõ íü õî¸óëàà èðãýíèé ýðõ ç¿éí ýðõèéí á¿ðýí ÷àäàìæã¿é áóþó õÿçãààðëàãäìàë ÷àäàìæòàé ãýæ òîîöîãäñîí áîëîí ýöýã, ýõ áàéõ ýðõýý õÿçãààðëóóëñàí, õàñóóëñàí õ¿íèé íàñàíä õ¿ðýýã¿é õ¿¿õýä;
ýöýã, ýõ íü õî¸óëàà óäààí õóãàöààãààð ýìíýëýãò ýì÷ë¿¿ëæ áàéãàà áóþó õîðèõ ãàçàðò ÿë ýäýëæ áàéãàà çýðýã àðãàã¿é øàëòãààíààð õ¿¿õäýý áèå÷ëýí òýæýýí òýòãýõ, àñðàí õàëàìæëàõ áîëîëöîîã¿é õ¿íèé íàñàíä õ¿ðýýã¿é õ¿¿õýä;
ñîãòóóðóóëàõ óíäàà, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ áàéíãà õýðýãëýñíèé óëìààñ èðãýíèé ýðõ ç¿éí ýðõèéí õÿçãààðëàãäìàë ÷àäàìæòàé ãýæ òîîöîãäñîí õ¿í;
ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäàë áîëîí ºíäºð íàñòàé áîëñíû óëìààñ èðãýíèé ýðõ, ¿¿ðãýý áèå÷ëýí õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæã¿é áîëñîí õ¿í.

Òóõàéí èðãýíèé õóóëü ¸ñíû òºëººëºã÷ ýñâýë àñðàí õàìãààëàã÷, õàðãàëçàí äýìæèã÷ ìºí ýñýõèéã ÿàæ ìýäýõ âý?

Õóóëü ¸ñíû òºëººëºã÷ íü íàñàíä õ¿ðýýã¿é õ¿¿õäèéí ýöýã, ýõ áàéäàã òóë òýäíèé èðãýíèé ¿íýìëýõ, õ¿¿õäèéí òºðñíèé ãýð÷èëãýýíä áè÷èãäñýí íýðñýýð òóõàéí õóóõäèéí ýöýã, ýõ íü ìºí ýñýõ íü ìýäýãäýíý. Õàðèí àñðàí õàìãààëàã÷, õàðãàëçàí äýìæèã÷ íü çààâàë ýöýã, ýõ áàéõ àëáàã¿é òóë ò¿¿íèéã òîìèëñîí ýðõ á¿õèé ýòãýýä áîëîõ ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãûí
çàõèðàìæ ýñâýë ø¿¿õèéí øèéäâýðèéã ãàðãóóëàí àâàõ çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé.

Àñðàí õàìãààëàã÷, õàðãàëçàí äýìæèã÷èéã õýí òîãòîîõ âý?

“Ãýð á¿ëèéí òóõàé õóóëü”-èéí 67 äóãààð ç¿éëä çààñíààð ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà ýä õºðºíãèéí çîõèõ áîëîëöîîòîé òºðºë, ñàäàí áóþó òºðºë, ñàäàí áóñ õ¿íèé áè÷ãýýð ãàðãàæ, íîòàðèàòààð ãýð÷ë¿¿ëñýí çºâøººðëèéã íü ¿íäýñëýí àñðàí õàìãààëàã÷, õàðãàëçàí äýìæèã÷ýýð òîãòîîíî. Õàðèí àñðàí õàìãààëàã÷, õàðãàëçàí äýìæèã÷èéã òîãòîîõîä ìàðãààí ãàðñàí áîë ø¿¿õ ýöýñëýí øèéäâýðëýæ àñðàí õàìãààëàã÷, õàðãàëçàí äýìæèã÷èéã тогтооно.

Àñðàìæèéí ãàçàð õ¿ì¿¿æèæ áàéãàà á¿òýí ºí÷èí õ¿¿õýä, ºíäºð íàñòíû àñðàìæèéí áàéãóóëëàãàä áàéãàà ºíäºð íàñòíû ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ àñóóäëûã õýðõýí çîõèöóóëàõ âý?

“Ãýð á¿ëèéí òóõàé õóóëü”-èéí 71 ä¿ãýýð ç¿éëèéí 71.1.2-ò çààñíààð ýäãýýð õ¿ì¿¿ñèéí àñðàí õàìãààëàã÷, õàðãàëçàí äýìæèã÷ýýð àñðàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ áàéãóóëëàãà, àñðàìæèéí ãàçðûã ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà òîãòîîæ øèéäâýð ãàðãàíà. Ýíýõ¿¿ øèéäâýðèéã ¿íäýñëýí àñðàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ áàéãóóëëàãà, àñðàìæèéí ãàçàð íü òóõàéí èðãýíèé íýðèéí ºìíººñ ãàçàð ºì÷èëæ àâàõûã õ¿ññýí ºðãºäºë ãàðãàõ áîëîìæòîé.

Һ뺺ëºã÷ººðºº äàìæóóëàí ãàçàð ºì÷èëæ àâñàí íàñàíä õ¿ðýýã¿é õ¿¿õýä, ºíäºð íàñòàí, ñýòãýöèéí ºâ÷òýé èðãýíèé ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõèéã íü õýðõýí õàìãààëàõ âý? ªì÷èëæ àâñàí ãàçðûã íü àñðàí õàìãàëàã÷, õàðãàëçàí äýìæèã÷ íà𠺺ðòºº çàâøèõààñ õýðõýí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ âý?

Áóñäûí àñðàí õàìãààëàëò, õàðãàëçàí äýìæëýãò áàéãàà õ¿ì¿¿ñèéí ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ çýðýã ýä õºðºíãèéã íü õàìãààëàõ, àñðàí õàìãààëàã÷, õàðãàëçàí äýìæèã÷èéí ¿éë àæèëëàãààíä õÿíàëò òàâèõ àñóóäëûã “Ãýð á¿ëèéí òóõàé õóóëü”-èéí 69-72 äóãààð ç¿éë¿¿äýä äýëãýðýíã¿é çààæ ºãñºí áàéäàã.
  Òóõàéëáàë:
Àñðàí õàìãààëàã÷, õàðãàëçàí äýìæèã÷èéí ¿éë àæèëëàãààíä ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà õÿíàëò òàâèõ áºãººä òýäíèé ìýäýëä áàéãàà ýä õºðºíãèéí äàíñ á¿ðòãýëèéã ãàðãóóëæ, ò¿¿íèé á¿ðýí á¿òýí áàéäàë, àñðàìæ, äýìæëýãò áàéãàà õ¿íèé íýðèéí ºìíººñ ýðõýëæ áóé àæ àõóéí ¿éë àæèëëàãààíû òàéëàí òýíöëèéã øàëãàæ, àñðàìæ, äýìæëýãò áàéãàà õ¿íèé ýðõ àøèã, ñîíèðõîëä õîõèðîë ó÷èð÷ áîëçîøã¿é áîë àñðàí õàìãàëàã÷, õàðãàëçàí äýìæèã÷ýýñ òîäîðõîé õýëöýë õèéõèéã õîðèãëîõ ýðõòýé þì.
Àñðàí õàìãààëàã÷, õàðãàëçàí äýìæèã÷ íü àñðàìæ äýìæëýãòýý áàéãàà õ¿íèé ýðõ, àøèã ñîíèðõëûã õàìãààëæ, ò¿¿íèé ìºíãºí õºðºíãº, ¿íýò ç¿éë, ¿íýò öààñ, áóñàä áàðèìò áè÷ãèéã áàíêèíä õàäãàëóóëàõ ìºí àñðàìæ, äýìæëýãòýý áàéãàà õ¿íèé ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãº, ìàë, áàíêèíä õàäãàëóóëñàí ìºíãºí õàäãàëàìæ, áóñàä ¿íýò ç¿éëèéã ººðò íü çîðèóëàí çàõèðàí çàðöóóëàõ, îðîí ñóóö õºëñëºõ ãýðýýã öóöëàõ, ò¿¿íèé íýðèéí ºìíººñ àæ àõóé ýðõëýõ, ýðõýëæ áàéãàà àæ àõóéí àæëûã çîãñîîõäîî òóõàéí ñóì ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãààñ çºâøººðºë àâàõ ¿¿ðýãòýé áàéäàã.

Àñðàí õàìãààëàã÷, õàðãàëçàí äýìæèã÷èéí áóðóóãààñ ò¿¿íèé àñðàìæ, äýìæëýãò áàéãàà èðãýíä õîõèðîë ó÷èðâàë ò¿¿íèéã õýðõýí òºë¿¿ëýõ âý?

Àñðàí õàìãààëàã÷, õàðãàëçàí äýìæèã÷èéí áóðóóòàé ¿éë àæèëëàãààíààñ ò¿¿íèé àñðàìæ, äýìæëýãò áàéãàà õ¿íèé ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ çýðýã ýä õºðºíãºíä íü õîõèðîë ó÷èðñàí íºõöºëä õîõèðëûã íºõºí òºë¿¿ëýõ òóõàé íýõýìæëýëèéã ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà ø¿¿õýä ãàðãàæ, ø¿¿õèéí øèéäâýðýýð õîõèðëûã áóðóóòàé ýòãýýäýýð íºõºí òºë¿¿ëäýã æóðàìòàé áîëíî.

Ãàçàð ºì÷èëæ àâàõûã õ¿ññýí ºðãºäëèéã õààíà, õýíä, ÿìàð áàéäëààð ãàðãàõ âý?

Èðãýí ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð ãàçàð ºì÷èëæ àâàõûã õ¿ññýí ºðãºäëèéã õàðúÿàëàõ îðîí íóòãèéí Ãàçðûí àëáàíä ãàðãàíà. ªðãºäëèéí çàãâàðûã ãàçðûí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà áîëîõ Ãàçðûí õàðèëöàà, ãåîäåçè, çóðàã ç¿éí ãàçðûí äàðãûí 2008 îíû 06 äóãààð ñàðûí 27- íû ºäðèéí 133 äóãààð òóøààëààð øèíý÷ëýí áàòàëñàí áîëíî.(ºðãºäëèéí çàãâàðûã ýíýõ¿¿ òîâõèìîëûí õàâñðàëò /1,2,3/-ààñ ¿çíý ¿¿) “Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü”-èéí 20 äóãààð ç¿éëä çààñàí õîëáîãäîõ áè÷èã áàðèìòûã ºðãºäºëä õàâñàðãàíà.

Èðãýí á¿ðò ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ áîëñîíòîé õîëáîãäóóëàí ºðãºäëèéí çàãâàð øèíý÷ëýãäýæ ãàçàð ºì÷èëæ àâàõûã õ¿ññýí èðãýíèé ãàðãàõ ºðãºäëèéí 3 çàãâàð áàòëàãäñàí ãýñýí ýäãýýðèéí ãîë ÿëãàà íü þó âý? ßìàð òîõèîëäîëä àëü çàãâàðààð íü ºðãºä뺺 ãàðãàõ ¸ñòîé âý?

Òóñ ãàçðààñ õóóëü òîãòîîìæèéã ñóðòàë÷ëàõ, ¿éë÷èëãýýã èðãýäýä îéðòóóëàõ çîðèëãîîð èðãýäèéí ãàçàð ºì÷ëºõèéã õ¿ññýí ºðãºäºë ìºí ºðãºäºë ãàðãàõ, ýðõ á¿õèé ýòãýýäèéí øèéäâýð ãàðãóóëàõ, óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòã¿¿ëýõ ýðõýý áóñäàä øèëæ¿¿ëýõ “Èòãýìæëýë”-èéí çàãâàð çýðãèéã ÃÕÃÇÇÃ-ûí äàðãûí 2008 îíû 135 äóãààð òóøààëààð áàòàëæ, Ìîíãîë Óëñûí õýìæýýíä íèéòýýð äàãàæ ìºðä¿¿ëýõýýð áàòëàãäñàí ýðõ ç¿éí àêòûí óëñûí á¿ðòãýëèéí 2925 äóãààðò á¿ðòã¿¿ëñýí. Ýäãýýðýýñ ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíä ãàçàð ºì÷èëæ àâàõûã õ¿ññýí èðãýíèé ºðãºäëèéí çàãâàðóóä áîëîí èòãýìæëýë, ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ øèëæ¿¿ëýõ ãýðýýíèé çàãâàðûã ýíýõ¿¿ òîâõèìîëûí õàâñðàëòààð Òàíä õ¿ðãýæ áàéíà.

Áè 2008 îíû 05 äóãààð ñàðûí 30-íä ãàçàð ºì÷èëæ àâàõààð õîëáîãäîõ áè÷èã áàðèìòàà õàâñàðãàí ºðãºä뺺 õàðúÿàëàõ ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãàä ºãñºí áîëîâ÷ ºíººã õ¿ðòýë øèéäâýðëýõã¿é 2 ñàð ãàðóé áîëæ áàéíà. Åð íü èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé çàõèðàìæ ãàðãàõ õóóëèéí õóãàöàà õýäýí ñàð áàéäàã þì âý?

“Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü”-èéí 20 äóãààð ç¿éëèéí 20.6 äàõü õýñýãò çààñíààð èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ ýðõ á¿õèé Çàñàã äàðãà áóþó àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà ãàçàð ºì÷èëæ àâàõûã õ¿ññýí èðãýíèé ºðãºäëèéã õ¿ëýýæ àâñàí ºäðººñ õîéø 3 ñàðûí äîòîð õÿíàí øèéäâýðëýíý.

Ãàçàð ºì÷ëºí àâàõ õ¿ñýëòèéã õóóëüä çààñàí õóãàöààíä øèéäâýðëýõã¿é áàéãàà àëáàí òóøààëòíû ¿éë àæèëëàãààíä õýðõýí ãîìäîë ãàðãàõ âý?

“Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü”-ä çààñàí æóðìûí äàãóó èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ øèéäâýð ãàðãàõã¿é áàéãàà Çàñàã äàðãûí õóóëü áóñ ¿éëäýë, ýñ ¿éëäýõ¿éí òàëààðõ ãîìäëûã “Çàñàã çàõèðãàà, íóòàã äýâñãýðèéí íýãæ, ò¿¿íèé óäèðäëàãûí òóõàé õóóëü”-ä çààñíû äàãóó ò¿¿íèé äýýä øàòíû Çàñàã äàðãàä òàâèíà. Õàðèí ñóìûí Ãàçðûí äààìàë, ä¿¿ðãèéí Ãàçðûí àëáàíû ¿éë àæèëëàãààòàé õîëáîîòîé ãîìäëûã àéìàã, íèéñëýëèéí Ãàçðûí àëáàíä, àéìàã, íèéñëýëèéí Ãàçðûí àëáàíû ¿éë àæèëëàãààòàé õîëáîîòîé ãîìäëûã ãàçðûí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà áîëîõ Ãàçðûí õàðèëöàà, ãåîäåçè, çóðàã ç¿éí ãàçàðò áîëîí ø¿¿õýä òóñ òóñ ãàðãàõ ýðõòýé áîëíî.

Áè íèéñëýëèéí Áàÿíãîë ä¿¿ðýãò îðøèí ñóóäàã. ªºðèéí ä¿¿ðýãòýý ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð ãàçàð ºì÷èëæ àâàõûã õ¿ññýí áîëîâ÷ òóñ ä¿¿ðýãò èðãýíä ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí íººö áàéõã¿é ãýñýí. ªºð áóñàä ä¿¿ðýãò ãàçàð ºì÷ëºõ õ¿ñýëòýý ãàðãàõàä áóñàä ä¿¿ðãèéí îðøèí ñóóã÷èä ºì÷ë¿¿ëýõã¿é ãýõ þì. Ýíý áàéäàë çºâ ¿¿?

Òà íèéñëýë õîòîä çîõèõ æóðìûí äàãóó îðøèí ñóóäàã, á¿ðòãýëòýé òîõèîëäîëä íèéñëýëèéí àëü ÷ ä¿¿ðýãò ãàçàð ºì÷ëºí àâàõ ýðõ òàíü íýýëòòýé áàéãàà. ªºðººð õýëáýë, àëü ÷ ä¿¿ðãèéí Ãàçðûí àëáàíä ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð ãàçàð ¿íýã¿é ºì÷ëºõ õ¿ñýëòýý ãàðãàõ ýðõòýé áºãººä Ãàçðûí àëáà “õàðúÿàëëûí áóñ” ãýõ ¿íäýñëýëýýð àñóóäëûã øèéäâýðëýõã¿éãýýð òàòãàëçàõ ýðõã¿é áîëíî.

Èðãýíä ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçàðò êàäàñòð õèéíý ãýõ þì. Õóóëèàð ¿¿íèéã õýí õèéõ ¸ñòîé âý?

“Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü”- èéí 23 äóãààð ç¿éëä çààñíààð èðãýíä ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçàðò êàäàñòð õèéõ, çîõèõ øèéäâýðèéã ¿íäýñëýí ãàçðûã íü ºì÷ëºã÷èä õ¿ëýýëãýí ºãºõ, õèë çààãèéã òîãòîîõ, òýìäýãëýõ, á¿ðòãýõ ¿éë àæèëëàãààã ñóìûí ãàçðûí äààìàë, ä¿¿ðãèéí Ãàçðûí àëáà òóñ òóñ õàðèóöàí ã¿éöýòãýõýýð õóóëü÷ëàãäñàí áàéíà.

Èðãýí ºì÷èëñºí õàøàà áàéøèíäàà áàðèëãà áàéãóóëàìæ, èíæåíåðèéí øóãàì ñ¿ëæýý áàðüæ áàéãóóëæ áîëîõ óó?

“Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü”-èéí ¿çýë áàðèìòëàëûí ãîë àìèí ñ¿íñ íü èðãýä ºì÷èéíõºº ãàçðûã èðãýíèé ã¿éëãýýíä îðóóëæ çîõèõ æóðìûí äàãóó áàíê áîëîí áóñàä ýòãýýäýä áàðüöààëæ çýýë àâàõ, õóäàëäàõ, ò¿ðýýñëýõ, àðèëæèõ çàìààð àìüæèðãààãàà äýýøë¿¿ëýõ ýðõ ç¿éí áîëîìæ îëãîñîíä îðøèíî. Ýíýõ¿¿ áîëîìæèéã äýýðõè õóóëèéí 27 äóãààð ç¿éëèéí 27.1.7 äàõü çààëòààð çîõèöóóëñàí áàéäàã. ªºðººð õýëáýë, ãàçàð ºì÷ëºã÷ èðãýí õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæ, ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãààñ áàòàëñàí ñòàíäàðò, ä¿ðýì, æóðàì, øààðäëàãàä íèéö¿¿ëýí ºì÷èéíõºº ãàçàðò áàðèëãà, áàéãóóëàìæ, èíæåíåðèéí øóãàì, ñ¿ëæýý áàðèõ, ò¿¿íèéã àøèãëàõ ýðõòýé áàéäàã.

Ìàíàéõ ªìíºãîâü àéìàãò àìüäàðäàã ìàë÷èí ºðõ. Àòðûí 3 äóãààð àÿíû äàãóó ñàíõ¿¿ãèéí çîõèõ õºíãºëºëòèéã ýäýëæ òàðèàëàíãèéí ñàëáàðò áèçíåñ ýðõëýõ ñîíèðõîëòîé áàéíà. Òàðèàëàíãèéí ãàçàð ºì÷èëæ áîëîõ óó?

ªì÷ë¿¿ëæ áîëíî. “Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü”-èéí 5 äóãààð ç¿éëä “Ãàçðûí òóõàé õóóëü”-ä çààñíû äàãóó òàðèàëàíãèéí ãàçàð ýçýìøýýã¿é èðãýí òàðèàëàíãèéí ãàçàð ýçýìøèõ õ¿ñýëò ãàðãàñàí òîõèîëäîëä óã ãàçàð íü òóõàéí îðîí íóòãèéí òàðèàëàí õºãæ¿¿ëýõ õýòèéí áîëîí ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí òóõàéí æèëèéí òºëºâëºãººíä èðãýäýä ºì÷ë¿¿ëýõýýð òóñãàãäñàí òîõèîëäîëä òóõàéí ãàçðûã äóóäëàãà õóäàëäààíû æóðìààð ºì÷ë¿¿ëíý.

ªì÷èëæ àâñàí òàðèàëàíãèéí ãàçàð äýýðýý áàðèëãà áàéãóóëàìæ áàðüæ, õóäàëäàà ¿éë÷èëãýý ýðõýëæ áîëîõ óó?

Ãàçàð ºì÷ëºã÷ èðãýíä õóóëèàð õîðèãëîñîí õýä õýäýí ¿éë àæèëëàãàà áàéäãèéí íýã íü ýíýõ¿¿ àñóóäàë þì. “Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü”-èéí 28 äóãààð ç¿éëä ºì÷èëæ àâñàí òàðèàëàíãèéí ãàçðûã çîðèóëàëòûí áóñààð àøèãëàõûã õîðèãëîñîí.

Èðãýí ºì÷èëñºí ãàçðààñàà ò¿ãýýìýë òàðõàöòàé àøèãò ìàëòìàëûã ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíäýý àøèãëàæ áîëíî ãýõ þì. ¯¿íä ÿìàð àøèãò ìàëòìàëûã îéëãîõ âý?

“Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü”-èéí 27 äóãààð ç¿éëèéí 27.1.6 äàõü çààëòûí äàãóó èðãýí ºì÷èéíõºº ãàçðûí ò¿ãýýìýë òàðõàöòàé àøèãò ìàëòìàëûã ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíäýý àøèãëàõ ýðõòýé áàéíà. Çàñãèéí ãàçðûí 1998 îíû 49
ä¿ãýýð òîãòîîëîîð àõóéí õýðýãöýýíä àøèã îëîõ çîðèëãîã¿éãýýð, ëèöåíçã¿éãýýð àøèãëàæ áîëîõ åðäèéí àøèãò ìàëòìàëûí æàãñààëòûã áàòàëñàí. Ýíýõ¿¿ òîãòîîë ¸ñîîð òîîñãîíû øàâàð, ýëñ, õàéðãà, êâàðöèò, áàðèëãûí ÷óëóó, øîõîéí ÷óëóó, ãàëò óóëûí ÷óëóóëàã çýðýã íýð á¿õèé 12 òºðëèéí àøèãò ìàëòìàë îðäîã áàéíà.

 Áè Óëààíáààòàð õîòîä àìüäàðäàã àëáàí ¸ñíû á¿ðòãýëòýé áºãººä ººðèéí ýçýìøäýã õàøààíû ãàçðàà çîõèõ æóðìûí äàãóó ºì÷èëæ àâñàí. Îäîî òýòãýâýðò ãàðñàí áºãººä íàñíû ýöýñò íóòàãòàà ñóóðüøèõ ñàíààòàé áàéíà. Èéìä íèéñëýëä ºì÷èëæ àâñàí ãàçðààñàà òàòãàëçàæ, õ¿¿õýääýý ºãººä íóòàãòàà äàõèí ãàçàð ¿íýã¿é ºì÷èëæ áîëîõ óó?

Ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõýýñýý òàòãàëçàõ ýñýõ íü òàíû ýðõèéí àñóóäàë þì. Èéìä “Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü”-ä çààñíààð ãàçàð ºì÷ëºã÷ èðãýí ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõýýñýý òàòãàëçàæ áîëîõ áºãººä èíãýñýí òîõèîëäîëä ò¿¿íèé òóõàéí ãàçðûã ºì÷ëºõ ýðõ äóóñãàâàð áîëäîã. “Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü”-ä íýìýëò ººð÷ëºëò îðñíîîð 2008 îíû 05 äóãààð ñàðûí 01-íèé ºäðººñ ºìíº òà ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð ãàçàð ºì÷èëæ àâñàí áîë ãýð á¿ëèéíõýý íýã ãèø¿¿íä ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõýý øèëæ¿¿ëæ, õàðèí ººðºº íóòàãòàà çîõèõ æóðìûí äàãóó ãàçàð íýã óäàà ¿íýã¿é ºì÷ëºõ ýðõèéã ýäýëæ болно.

Ãàçàð ºì÷ëºã÷ èðãýí ãàçðûí òºëáºð, òàòâàð òºëºõ ¿¿?

Ãàçàð ýçýìøèæ, àøèãëàæ áàéãàà ýòãýýä “Ãàçðûí òºëáºðèéí òóõàé õóóëü”-ä çààñíààð ãàçðûí òºëáºð òºëíº. Õàðèí ãàçàð ºì÷ëºã÷ èðãýí “¯ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí àëáàí òàòâàðûí òóõàé õóóëü”-ä çààñíààð ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí àëáàí òàòâàð òºëíº.

Ãàçàð ºì÷ëºã÷ èðãýíèé òàòâàðûí õýìæýýã õýðõýí òîãòîîäîã âý? Ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð ºì÷èëñºí ãàçàðò òàòâàðûí õýìæýýã õºíãºëºõ áîëîìæ áèé þó?

“Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü”-èéí 18 äóãààð ç¿éëä çààñíààð èðãýíä ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí ¿íèéã ãàçðûí ñóóðü ¿íý, ãàçðûí ¿íýëãýýíèé àðãà÷ëàëûã ¿íäýñëýí ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà òîãòîîíî. “¯ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí àëáàí òàòâàðûí òóõàé õóóëü”-èéí 5 äóãààð ç¿éëèéí 5.2 äàõü õýñýãò çààñíààð èðãýíä ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçàðò ¿ë õºäëºõ õºðºíãèéí òàòâàð íîãäóóëàõ ¿íýëãýýã äýýð äóðäñàí õóóëèéí çààëòûã ¿íäýñëýí òîãòîîíî. “¯ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí àëáàí òàòâàðûí òóõàé õóóëü”-èéí 6 äóãààð ç¿éëä çààñíààð èéíõ¿¿ òîãòîîñîí ¿íýëãýýíýýñ 0,6 õóâèàð òîîöîæ òàòâàð íîãäóóëíà. “¯ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí àëáàí òàòâàðûí òóõàé õóóëü”-èéí 7 äóãààð ç¿éëä çààñíààð ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð èðãýíä ºì÷ë¿¿ëñýí ãàçðûí ¿ë õºäëºõ õºðºíãèéí àëáàí òàòâàðûã:
íèéñëýëä 95 õóâèàð, àéìãèéí òºâä 97 õóâèàð, ñóìûí òºâ, òîñãîíä 98 õóâèàð
òóñ òóñ õºíãºëºõººð çîõèöóóëñàí áàéíà.

Ìàíàéõ ãýð á¿ëèéí áèçíåñ ýðõýëäýã áºãººä ýìèéí õóäàëäàà ýðõëýõ çîðèóëàëòààð ãàçàð ºì÷èëæ àâàõààð Áàÿíç¿ðõ ä¿¿ðãèéí Ãàçðûí àëáàíä õàíäàõàä òà ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ äóóäëàãà õóäàëäààíä îð ãýõ þì. Ýíý äóóäëàãà õóäàëäààíä õýðõýí îðîëöîõ òàëààð õóóëü, æóðàì áàéäàã óó?

Çàñãèéí ãàçðûí 2003 îíû 28 äóãààð òîãòîîëîîð “Ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ, ýçýìø¿¿ëýõ, àøèãëóóëàõ äóóäëàãà õóäàëäàà ÿâóóëàõ æóðàì”-ûã áàòàëñàí áºãººä ýíýõ¿¿ æóðìààð äóóäëàãà õóäàëäààã õýðõýí çîõèîí áàéãóóëàõ, ò¿¿íä îðîëöîã÷äûí ýðõ ¿¿ðýã, õàðèóöëàãûí àñóóäëûã íàðèéâ÷ëàí çîõèöóóëñàí áàéäàã.

 Ãàçðûã äóóäëàãà õóäàëäààãààð õóäàëäàõ áîëñîí íü îðëîãî áàãàòàé èðãýäèéí ãàçàðòàé áîëîõ ýðõèéã íü õààæ áàéíà ãýæ îéëãîæ áîëîõ уу?

“Ãàçðûí òóõàé õóóëü” áîëîí “Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü”-ä çààñíû äàãóó àæ àõóéí áîëîí ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýýíèé çîðèóëàëòààð îëãîõ ãàçðûã ýçýìøèõ, àøèãëàõ ýðõèéã äóóäëàãà õóäàëäàà, òºñºë ñîíãîí øàëãàðóóëàõ æóðìààð øèéäâýðëýõýýð çîõèöóóëñàí. Õàðèí ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð ãàçðûã ºì÷ë¿¿ëýõ àñóóäàë íü õóóëüä çààñàí õýìæýýíä, ¿íý òºëáºðã¿éãýýð ºì÷ë¿¿ëýõ õóóëèéí çîõèöóóëàëò õýâýýð áàéãàà òóë èðãýíèé ãàçàðòàé áîëîõ ýðõèéã õààæ áîîñîí ç¿éë áàéõã¿é.

Ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõèéí äóóäëàãà õóäàëäààíä îðæ, ºíäºð ¿íýýð õóäàëäàæ àâñàí àæ àõóéí çîðèóëàëòòàé ãàçàðò ãàçðûí òºëáºð òºëºõ ¿¿?

Òà ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõèéí äóóäëàãà õóäàëäààíä îðîëöîæ, äóóäëàãà õóäàëäààíä ÿëñàí áîë òà òóõàéí ãàçðûí ºì÷ëºã÷ áîëíî. Ãàçàð ºì÷ëºã÷ ýòãýýäèéí õóâüä òà ãàçðûí òºëáºð òºëºõã¿é, õàðèí ¿ë õºäëºõ õºðºíãèéí àëáàí òàòâàð òºëºã÷ áîëíî. Òà ºíäºð ¿íýýð ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõýý õóäàëäàæ àâñàí ÷ õóóëü òîãòîîìæèä çààñíààð òàòâàð òºëíº. Àæ àõóéí çîðèóëàëòààð ãàçàð ºì÷èëñºí áîë “¯ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí àëáàí òàòâàðûí òóõàé õóóëü”-ä çààñàí÷ëàí çîõèõ æóðìûí äàãóó íîãäóóëñàí ¿ë
õºäëºõ õºðºíãèéí àëáàí òàòâàðààñ õºíãºëºãäºõ áîëîìæòîé. “¯ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí àëáàí òàòâàðûí òóõàé õóóëü”-èéí 7 äóãààð ç¿éëèéí 7.2.2 äàõü õýñýãò ãàçàð òàðèàëàíãèéíõààñ áóñàä àæ àõóéí çîðèóëàëòààð èðãýíä ºì÷ë¿¿ëñýí ãàçðûã:
íèéñëýëä 30 õóâü, àéìãèéí òºâä 70 õóâü, ñóìûí òºâ, òîñãîíä 85 õóâèàð
òóñ òóñ òàòâàðààñ õºíãºëºõ ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòòàé áîëíî. Õàðèí ãàçàð òàðèàëàíãèéí çîðèóëàëòààð èðãýíä
ãàçàð ºì÷ë¿¿ëñýí òîõèîëäîëä 95 õóâèàð òàòâàðààñ õºíãºëºõ áîëîìæòîé þì.

Áè 2007 îíû 01 ä¿ãýýð ñàðä Õîâä àéìãèéí òºâä àæ àõóéí çîðèóëàëòààð 0,09 ãà ãàçðûã ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ äóóäëàãà õóäàëäààãààð õóäàëäàæ àâñàí áîëíî. Ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõèéí ¿íèéã 14 õîíîãèéí äîòîð òºëñºí. Ãýòýë àéìãèéí Çàñàã äàðãà ºíººã õ¿ðòýë íàäàä òóõàéí ãàçðûã ºì÷ë¿¿ëñýí çàõèðàìæ ãàðãàõã¿é áàéíà. Ýíý àñóóäëûã õýðõýí øèéäâýðëýõ âý?

Òà àæ àõóéí çîðèóëàëòààð ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ äóóäëàãà õóäàëäààíä îðæ, ÿëàã÷ áîëñîí áàéíà. Çàñãèéí ãàçðûí 2003 îíû 28 äóãààð òîãòîîëîîð áàòàëñàí “Ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ, ýçýìø¿¿ëýõ, àøèãëóóëàõ äóóäëàãà õóäàëäàà ÿâóóëàõ æóðàì”-ä çààñíààð äóóäëàãà õóäàëäààíä ÿëñàí ýòãýýä õóàíëèéí 14 õîíîãèéí äîòîð òºëáºðèéã á¿ðýí õèéñíýýð òóõàéí øàòíû Çàñàã äàðãà ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ øèéäâýðýý ãàðãàõ ¿¿ðýãòýé. Çàñàã äàðãà õóóëü òîãòîîìæîîð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõã¿é áàéõ òóë “Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü”-èéí 36 äóãààð ç¿éëèéí 36.3 äàõü õýñýãò çààñíààð òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûí õóóëü òîãòîîìæèä íèéöýýã¿é, èðãýíèé ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ, õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõëûã çºð÷ñºí øèéäâýðèéí
óëìààñ èðãýíä ó÷èðñàí õîõèðëûã óã øèéäâýðèéã ãàðãàñàí áàéãóóëëàãà íºõºí òºëºõ çîõèöóóëàëò áèé. Èéìä òà “Èðãýíèé õóóëü”-ä çààñíààð áóðóóòàé ýòãýýäýýñ ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõèéí äóóäëàãà õóäàëäààíä òàâüñàí äýí÷èíãèéí ìºí㺺 áóöààí àâ÷, ººðò ó÷èðñàí õîõèðëîî íýõýìæëýõ á¿ðýí ýðõòýé áàéíà.

Èðãýíä ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí ¿íèéã õýí õýðõýí òîãòîîäîã âý?

“Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü”-èéí 18 äóãààð ç¿éëä çààñíààð ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé áîëîí àæ àõóéí çîðèóëàëòààð èðãýíä ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí ¿íèéã ãàçðûí ñóóðü ¿íý, ãàçðûí ¿íýëãýýíèé àðãà÷ëàëûã ¿íäýñëýí ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà òîãòîîíî. Ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà ãàçðûí ¿íèéã òîãòîîõäîî ãàçðûí ñóóðü ¿íý òîãòîîñîí Çàñãèéí ãàçðûí 1997 îíû 152 äóãààð òîãòîîë, èðãýíä ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí ¿íýëãýýíèé àðãà÷ëàëûã áàòàëñàí Çàñãèéí ãàçðûí 2003 îíû 103 äóãààð òîãòîîëûã òóñ òóñ áàðèìòàëíà.

Èðãýíèé ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ çºð÷èãäñºí áîë ò¿¿íèéã õýðõýí øèéäâýðëýõ âý?

Èðãýíèé ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ çºð÷èãäñºí áîë ò¿¿íèéã çºâõºí ø¿¿õèéí øèéäâýðýýð ñýðãýýí òîãòîîíî.

Õóóëü òîãòîîìæèä çààñíààð ãàçàð ºì÷ëºã÷ èðãýíä õîðèãëîõ ¿éëäýë, ¿éë àæèëëàãàà ãýæ áèé þó?

Áàéãàà. “Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü”-èéí 28 äóãààð ç¿éëä çààñíààð:
ºì÷èéí ãàçðàà õóäàëäàõ, àðèëæèõ, ºâë¿¿ëýõ, áýëýãëýõ, áàðüöààëàõ çýðãýýð ãàäààäûí õóóëèéí ýòãýýä, ãàäààäûí èðãýí, õàðúÿàëàëã¿é õ¿íèé ºì÷ëºë, ýçýìøèëä øèëæ¿¿ëýõ, ºì÷èéí ãàçðàà ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãûí çºâøººðºëã¿éãýýð áóñäàä ýçýìø¿¿ëýõ, àøèãëóóëàõ, ºì÷èéí ãàçðàà õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíä, áàéãàëü õàìãààëàë, ¿íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí àøèã ñîíèðõîëä õàðøààð àøèãëàõ, ãàçàð òàðèàëàíãèéí ãàçðûã çîðèóëàëò áóñààð àøèãëàõûã òóñ òóñ õîðèãëîäîã áàéíà.

Èðãýíèé ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ ÿìàð òîõèîëäîëä äóóñãàâàð áîëîõ âý?

Èðãýíèé ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ äàðààõü òîõèîëäîëä äóóñãàâàð áîëíî. ¯¿íä:
ºì÷èéí ãàçðàà áóñàä èðãýíèé ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëñíýýð,
ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõýýñýý òàòãàëçñàíààð,
ãàçàð ºì÷ëºã÷ èðãýí Ìîíãîë óëñûí õàðúÿàòààñ ãàðñàíààð,
õóóëü òîãòîîìæèä çààñàí áóñàä ¿íäýñëýëýýð èðãýíèé ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ äóóñãàâàð áîëäîã.
Ýíýõ¿¿ õàðèëöààã “Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü”-èéí 31 ä¿ãýýð ç¿éëýýð çîõèöóóëñàí áàéäàã.

Èðãýíèé íýãýíò ºì÷èëñºí ãàçðûã õóðààæ áîëäîã þì óó? Áîëäîã áîë ÿìàð ¿íäýñëýëýýð õóðààõ âý?

Ãàçàð ºì÷ëºã÷ èðãýí “Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü”-ä çààñíààð õóóëü òîãòîîìæ çºð÷ñºí äàðààõü íºõöºë áàéäëûã áèé áîëãîâîë èðãýíèé ºì÷èéí ãàçðûã õóðààäàã. ¯¿íä:
ºì÷èéí ãàçðàà õóäàëäàõ, àðèëæèõ, ºâë¿¿ëýõ, áýëýãëýõ, áàðüöààëàõ çýðãýýð ãàäààäûí õóóëèéí ýòãýýä, ãàäààäûí èðãýí, õàðúÿàëàëã¿é õ¿íèé ºì÷ëºë, ýçýìøèëä øèëæ¿¿ëýõ, ºì÷èéí ãàçðàà ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãûí çºâøººðºëã¿éãýýð áóñäàä ýçýìø¿¿ëýõ, àøèãëóóëàõ, ºì÷èéí ãàçðàà õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíä, áàéãàëü õàìãààëàë, ¿íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí àøèã ñîíèðõîëä õàðøààð àøèãëàõ, ãàçàð òàðèàëàíãèéí ãàçðûã çîðèóëàëò áóñààð àøèãëàñàí áîë èðãýíèé ºì÷èéí ãàçðûã õóðààæ
áîëíî.

Ìàíàé õàìààòíû õ¿í ºì÷èëñºí ãàçðàà ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé àæ àõóéí íýãæèä õóäàëäàõ ãýñýí ÷èíü ýðõ á¿õèé ýòãýýä ãàçàð õóäàëäàõ, õóäàëäàí àâàõ ãýðýýã õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéíà ãýýä àñóóäëûã øèéäâýðëýæ ºãºõã¿é, õàðèí ÷ ãàçðûã íü õóðààæ àâíà ãýñýí áàéíà. Èíãýõ ýðõ áàéãàà þó?

“Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü”-èéí 35 äóãààð ç¿éëä çààñíààð èðãýíèé ºì÷èéí ãàçðûã õóðààõ ãýñýí îéëãîëò áèé. Ãàçàð ºì÷ëºã÷ èðãýí ºì÷èéí ãàçðàà ãàäààäûí õóóëèéí ýòãýýä, ãàäààä óëñûí èðãýí, õàðúÿàëàëã¿é õ¿íä áàðüöààëàõ, áýëýãëýõ, õóäàëäàõ, àðèëæèõ, ãýðýýñëýõ çýðãýýð òýäíèé ºì÷ëºë, ýçýìøèëä øèëæ¿¿ëñýí áîë ø¿¿õèéí æóðìààð ºì÷èéí ãàçðûã õóðààí àâàõ ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòòàé áîëíî.

Èðãýíèé ºì÷èéí ãàçðûã óëñûí òóñãàé õýðýãöýýã ¿íäýñëýí ýðã¿¿ëýí àâàõ ¿åä ºì÷ëºã÷ èðãýíèé ýä õºðºíãèéí ÿìàð ýðõèéã, ººðººð õýëáýë, ò¿¿íèé ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõèéí áàòàëãààã õýðõýí õàíãàõ âý?

Èðãýíèé ºì÷èéí ãàçðûã óëñûí òóñãàé õýðýãöýýã ¿íäýñëýí ýðã¿¿ëýí àâàõ òîõèîëäîë áèé. Èéì òîõèîëäîëä ãàçàð ºì÷ëºã÷ èðãýíèé ýä õºðºíãèéí ýðõèéã õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæîîð õàìãààëñàí ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëò áàéäàã. “Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü”-èéí 37 äóãààð ç¿éëä çààñíààð ãàçàð ºì÷ëºã÷ èðãýíèé ºì÷èéí ãàçðûã èéíõ¿¿ ýðã¿¿ëýí àâàõ ¿åä ò¿¿íèé ýä õºðºíãèéí ýðõèéã äàðààõü áàéäëààð õàíãàíà.
 ¯¿íä:
Ãàçðûã íü ýðã¿¿ëýí àâ÷ áàéãàà òîõèîëäîëä ãàçðûíõ íü ¿íèéã òºëºõ,
èðãýíèé ºì÷èëæ áàéñàí ãàçàðò áàéãàà ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí ¿íèéã òºëºõ,
ºì÷ëºã÷ººñ òóõàéí ãàçàð çàðöóóëñàí õºðºíãèéã íºõºí òºëºõ,
èéíõ¿¿ ãàçðûã ýðã¿¿ëýí àâñíààñ ºì÷ëºã÷èä ó÷ðóóëàõ õîõèðëûã èðãýíèé õóóëü òîãòîîìæèä çààñíû äàãóó á¿ðýí õýìæýýãýýð íºõºí òºëºõ ¿¿ðãèéã ýðõ á¿õèé ýòãýýä õ¿ëýýäýã áàéíà.

Íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãûí çàõèðàìæààð õàøààíû ãàçðàà ºì÷èëæ àâñàí þì. ªì÷èéí ãàçðàà áóñäàä áàðüöààëàõ ãýòýë áàíê óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòã¿¿ë ãýõ þì. Óã íü áè Çàñàã äàðãûí çàõèðàìæààð ãàçðàà ºì÷뺺ä àâ÷èõñàí ø¿¿ äýý?

Òà íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãûí çàõèðàìæààð õàøààíû ãàçðàà ºì÷èëæ àâñàí þì áàéíà. ªì÷èéí ãàçðàà áóñäàä õóäàëäàõ, áàðüöààëàõ çýðãýýð ò¿¿íèéã èðãýíèé ã¿éëãýýíä îðóóëàõ òîõèîëäîëä ýä õºðºíãèéí ýðõèéí óëñûí á¿ðòãýëä çààâàë á¿ðòã¿¿ëñýí áàéõûã áàíê, ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãà áîëîí áóñàä ýòãýýä òàíààñ øààðäàõ íü çºâ. “Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü” áîëîí “Èðãýíèé òóõàé õóóëü”-ä çààñíààð ýðõ á¿õèé Çàñàã äàðãûí øèéäâýðýýð èðãýíä ºì÷ë¿¿ëñýí ãàçðûã ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí ýðõèéí óëñûí á¿ðòãýëèéí õóóëü òîãòîîìæèä çààñíû äàãóó óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòã¿¿ëñíýýð òóõàéí èðãýíèé ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ ¿¿ñíý. Èéíõ¿¿ ºì÷èéí ãàçðàà ýðõèéí óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòã¿¿ëñíýýð òàíû ¿ë õºäëºõ ýä
õºðºí㺠òºðèéí õàìãààëàëòàä îðæ, ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ òàíü áàòàëãààæèæ, óëìààð ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõýý áóñäàä
õóäàëäàõ, áàðüöààëàõ çýðýã ýðõ òàíü íýýãäýíý.

Áè Ñ¿õáààòàð ä¿¿ðãèéí íóòàã äýâñãýðò õàøààíû ãàçàð ºì÷ëºí àâàõ ãýòýë ºì÷èëæ àâàõ ãàçàðòàà ãàçðûí òºëºâ áàéäàë, ÷àíàðûí óëñûí õÿíàí áàòàëãàà õèéëã¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé ãýíý. ¯¿íèéã õýí õèéõ âý?

“Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü”-èéí 19 ä¿ãýýð ç¿éëèéí 19.2.3 äàõü çààëòûí äàãóó ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ ýðõ á¿õèé èðãýí ºì÷èëæ àâàõ ãàçàðòàà ãàçðûí òºëºâ áàéäàë, ÷àíàðûí óëñûí õÿíàí áàòàëãàà õèéëã¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé. Ýíýõ¿¿ àæëûã ãàçðûí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãààñ ýðõ îëãîñîí ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãà ãàçðûí òóõàé õóóëü òîãòîîìæèä çààñíû äàãóó ã¿éöýòãýæ, ä¿ãíýëò ãàðãàíà. Ãàçðûí òºëºâ áàéäàë, ÷àíàðûí óëñûí õÿíàí áàòàëãààíû
ýíýõ¿¿ ä¿ãíýëò íü ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí ýðõèéí óëñûí á¿ðòãýëèéí ãýð÷èëãýýíèé ñàëøã¿é õýñýã áîëíî.

Ãàçðûí òóõàé õóóëü áîëîí Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëèéí çàðèì ç¿éë, çààëòûã ñàëàà óòãààð îéëãîæ, îëîí ÿíçààð òàéëáàðëàæ áàéíà. Ýíý àñóóäëûã öýãöëýõ ýðõ ç¿éí ãàðö áàéäàã óó?

Ýðõ ç¿éí îíîëûí ¿¿äíýýñ àâ÷ ¿çâýë õóóëüä òàéëáàð õèéõ 2 àðãà áèé. ¯¿íèé íýã íü ýðäýìòýí, ñóäëàà÷äûí
õóóëüä õèéäýã îíîë, àðãà ç¿éí òàéëáàð áîëîí õóóëü ñóðòàë÷ëàõ ¿éë àæèëëàãààíû õ¿ðýýíä õèéæ áàéãàà
õóóëèéí òàéëáàð, ñóðòàë÷èëãàà íü õóóëèéí àëáàí áóñ òàéëáàð áîëíî. Õàðèí Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëüä
çààñíààð õóóëèéí àëáàí ¸ñíû òàéëáàðûã ãàãöõ¿¿ Óëñûí äýýä ø¿¿õ õèéõ ýðõòýé. Ýíýõ¿¿ àëáàí ¸ñíû òàéëáàðûã
á¿õ øàòíû ø¿¿õ õóóëèéí íýãýí àäèë õýðýãëýõ ¿¿ðýãòýé áàéäàã. Ãàçðûí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû
áàéãóóëëàãà áîëîõ Ãàçðûí õàðèëöàà, ãåîäåçè, çóðàã ç¿éí ãàçàð íü Óëñûí äýýä ø¿¿õòýé õàìòðàí Ãàçðûí
òóõàé õóóëèéí ñàëàà óòãààð îéëãîãääîã çàðèì ç¿éë, çààëòàä òàéëáàð õèéæ, Ìîíãîë Óëñûí äýýä ø¿¿õèéí
2008 îíû 15 òîîò òîãòîîëîîð áàòëóóëñàí áîëíî.